Warszawa – Warschau – Varsovie – Varsovia – Warsaw – Варшава

Warszawa zawdzięcza swa nazwę rycerzowi z rodu Rawów (Rawiczów) o imieniu Warsz, właścicielowi wsi istniejącej od XII/XIII w, na terenie obecnego Mariensztatu. Kiedy w końcu XIII wieku sprowadzeni z Torunia bogaci kupcy założyli tutaj gród książęcy, nadano mu nazwę „Warszowa”.

W 1526 r. Warszawa, poważny już ośrodek miejski w skali Mazowsza, zostaje przyłączona do Korony. Mieszczaństwo warszawskie uzyskuje wiele przywilejów i ułatwień podatkowych. W 1546 r. Królowa Bona, wdowa po Zygmuncie Starym, do czasu swego wyjazdu do Włoch w 1556 r., osiada w dworze jazdowskim ( dziś Zamek Ujazdowski ) w Warszawie. Coraz częściej w Warszawie bywał Zygmunt August, do czego skłaniała go bieżąca polityka. Kraków stawał się zbyt odległy, gdy w centrum zainteresowań politycznych znalazły się tereny północne i wschodnie. W 1569 r., na sejmie obradującym w Lublinie, postanowiono, że odtąd Warszawa będzie stałą siedzibą sejmów walnych Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a od 1573 r. także miejscem elekcji królów polskich.

Pod podwarszawską wsią Kamion w 1573 r. odbyła się pierwsza wolna elekcja Henryka Walezego, a po roku, we wsi Wielka Wola – bardzo często przebywającego w Warszawie Stefana Batorego. W 1587 r. na polach pod Wielką Wolą odbywa się kolejna elekcja, na której wprowadzono na tron Zygmunta III Wazę. Decyzja przeniesienia stolicy do Warszawy zapadła w marcu 1596 r., po pożarze Zamku Królewskiego na Wawelu. Była ona realizowana etapami, a król wprowadził się na stałe do uprzednio przebudowanego Zamku warszawskiego, wracając z wojny moskiewskiej w 1611 r. Trzeba jednak zaznaczyć, że faktyczna stołeczność nie została potwierdzona żadnym aktem prawnym. Warszawa oficjalnie nie była stolicą i aż do upadku Polski w 1795 r. przysługiwało jej wyłącznie miano miasta rezydencjonalnego Jego Królewskiej Mości.

Faktyczna stołeczność przyniosła wiele spektakularnych wydarzeń. Należały do nich między innymi hołdy pruskie, od czasów Batorego przez całą pierwszą połowę XVII w. składane przez Hohenzollernów z tytułu władania Prusami Książęcymi. Miejscem hołdów pruskich był zazwyczaj plac przed kościołem św. Anny na Krakowskim Przedmieściu. Tutaj, przed wielkimi drzwiami kościoła, wznoszono podwyższenie, na którym stawiano tron dla monarchy polskiego.

Doniosłe znaczenie dla Warszawy od XVI do XVIII w. miał wzrost liczby jurydyk – obszarów w obrębie miasta lub poza jego murami, wyjętych spod władzy i sądownictwa miejskiego na mocy przywileju książęcego. Zakładali je, wywalczywszy sobie przywilej królewski, magnaci świeccy lub duchowni, bogata szlachta, klasztory.

W początkach XVII w. Warszawa przekroczyła znacznie tereny Starego i Nowego Miasta i ich najbliższych przedmieść. W 1648 r. Praga otrzymała prawa miejskie i zaczęła się szybko rozwijać.

Za czasów Zygmunta III Wazy Warszawa była jednym z większych ośrodków miejskich w Polsce i liczyła kilkanaście tysięcy mieszkańców. W Warszawie osiedlała się szlachta i duchowieństwo przyciągane bliskością dworu królewskiego i kształtującego się tu ośrodka dyspozycyjnego państwa. Magnaci skupowali wsie podwarszawskie, wystawiali w Warszawie rezydencje i tworzyli jurydyki. Największym dziełem sztuki inżynierskiej był w tym czasie most przez Wisłę. Budowano go pięć lat, oddano do użytku w 1573 r., a wykańczano następne dziesięciolecie. Most konstrukcji palowej miał 18 przęseł i liczył 500 m długości. Na most wjeżdżało się przez dwupiętrową basztę, w której czuwali strażnicy, gdyż obawiano się zaprószenia ognia. Most nie był długo chlubą Warszawy – na wiosnę 1603 r. zniszczyły go lody Wisły. Aż do 1775 r. nie było stałej przeprawy przez rzekę.

W pierwszej połowie XVII wieku przebudowana kolegiata św. Jana zyskała renesansowo-barokową fasadę. Połączono ją z Zamkiem Królewskim gankiem biegnącym od prezbiterium. Wybudowano obok kolegiaty bogato zdobiony kościół, cieszących się protekcją i poparciem Zygmunta III, Jezuitów. Przy ul. Freta powstał kościół i klasztor Dominikanów. Zamek Królewski przebudowywany pod skrupulatnym nadzorem samego króla, znanego ze swego smaku artystycznego, uzyskał w tym czasie charakterystyczną postać nieforemnego pięciokąta. Siedziba króla została bogato wyposażona, także w dzieła sztuki. Wspólnym dziełem Wazów był otoczony ogrodem i zwierzyńcem Zamek Jazdowski. Powstał także Pałac Kazimierzowski (obecnie główny budynek Uniwersytetu Warszawskiego). W 1643 r. przy Krakowskim Przedmieściu rozpoczął budowę pałacu hetman Stanisław Koniecpolski (dziś siedziba Prezydenta Rzeczypospolitej). Z inicjatywy Władysława IV w 1643 r. wystawiony został przed Zamkiem Królewskim bardzo charakterystyczny, niemal symbol miasta, pomnik – kolumna Zygmunta. Kolumna była dziełem zbiorowym, koncepcję przestrzenną zaproponowali architekci Augustyn Locci i Constantino Tencalla, a statuę wyrzeźbił Clemente Molli. Kolumna przetrwała potop szwedzki, obalili ją dopiero hitlerowcy.

Okres świetności Warszawy przerwał najazd szwedzki w 1655 r. W wyniku działań wojennych legły w gruzach bogate rezydencje, a znajdujące się w nich meble, dzieła sztuki, archiwa i biblioteki wywieziono do Szwecji. Okupacja szwedzka, nazwana w historii potopem, trwała do 1660 r.

Kolejny okres rozkwitu przeżyła Warszawa za panowania króla Jana III Sobieskiego, który przyczynił się do zagospodarowania przede wszystkim południowych terenów stolicy. W 1677 r. nabył dobra Milanów i rozpoczął budowę reprezentacyjnej podmiejskiej rezydencji, dając jej nazwę Villa Nova. Budowa przebiegała fazami. Na początku był to skromny dwór szlachecki. Później ukształtowała się powoli bryła pałacu. Jego prawdziwą ozdobą był ogród w stylu francuskim, o jasnej i prostej kompozycji, z rozległymi perspektywami i dużą rolą wody oraz wkomponowanymi posągami antycznych bóstw. Z żoną króla wiąże się natomiast położony na północ od miasta Marymont, nazwany tak na cześć królowej Marysieńki. Z inicjatywy królowej powstała w Warszawie centralna hala targowa zwana Marywilem, wybudowana na terenie obecnego placu Teatralnego i Teatru Wielkiego. W tym samym czasie powstały także: pałac Krasińskich, kościoły Sakramentek na Nowym Mieście, Kapucynów przy ul. Miodowej, Karmelitów na Krakowskim Przedmieściu.

Pierwsza połowa XVIII wieku to dla Warszawy kolejny okres chaosu, wojny i klęsk żywiołowych. Na nowo rozkwitła pod rządami Stanisława Augusta Poniatowskiego, stając się centrum gospodarczym, kulturalnym, a przede wszystkim politycznym kraju. Powstały nowe jurydyki wzdłuż południowej części Nowego Światu. Na terenie zwierzyńca u stóp Zamku Ujazdowskiego powstał pawilon zwany Łazienką. W części środkowej pawilonu znajdowała się pokryta kopułą sala, przeznaczona na łaźnię, a wokół niej kilka pokoi. Sala-łaźnia wyłożona muszlami i kamykami symbolizowała grotę, której ściany zdobiły medaliony. Oryginalna architektura Łazienki wzbudzała zachwyty współczesnych. Ten właśnie pawilon rozbudował później Stanisław August, tworząc z niego piękny pałac Łazienkowski.

W 1765 r. założona zostaje scena narodowa, prawie od początku swego istnienia związana z Wojciechem Bogusławskim.

W 1770 r. wzniesiono wały wokół miasta, później nazwane okopami Lubomirskiego. Miały one wzmocnić kontrolę sanitarno-policyjną w obawie przed grasującą w Polsce dżumą. Komunikacja między prawo- i lewobrzeżną częścią Warszawy odbywała się promami, a zima po lodzie. Dopiero w 1776 r. przy ul. Bednarskiej wybudowano, likwidowany na zimę, most na łodziach.

W latach 1788 – 1792 podjęto w Warszawie ostatnią próbę naprawy Rzeczypospolitej. Polskie mieszczaństwo wymogło na obradującym sejmie, zwanym Wielkim, pierwsze ustępstwa na rzecz polskiego trzeciego stanu. W 1789 r. Magistrat Warszawy organizuje przedstawicieli miast polskich, a w jego ramach słynną czarną procesję. Uchwalona 20 kwietnia 1791 roku ustawa o miastach, wpisana do ksiąg Starej Warszawy 21 kwietnia przekształciła Warszawę w nowoczesny ośrodek miejski, scalony pod jednym zarządem.

Przyjęcie przez Sejm Wielki reform wzmacniających państwo, a zwłaszcza Konstytucji 3 Maja, ściągnęło na kraj rosyjską interwencję wojskową. W 1794 r. wybuchło Powstanie Kościuszkowskie, ogłoszone uroczyście w Krakowie. W niespełna miesiąc później walkę rozpoczęła Warszawa. Dużą rolę odegrał w niej warszawski szewc Jan Kiliński. Decydujące znaczenie miała bitwa piechoty na Krakowskim Przedmieściu koło kościoła św. Krzyża oraz odparcie przez lud warszawski uderzenia najsilniejszej kolumny wojsk nieprzyjacielskich koło pałacu Saskiego. Pomimo zwycięstwa lewicy w Warszawie powstaje rząd o prawicowym charakterze – Rada Najwyższa Narodowa. Powszechny, bezpośredni udział warszawiaków w walkach zmusił wojska nieprzyjacielskie do odstąpienia od oblężenia Warszawy. Dopiero klęska Kościuszki pod Maciejowicami oraz zdobycie, po krwawej walce, Pragi przez Aleksandra W. Suworowa doprowadziło do kapitulacji miasta. Urzędnicy carscy zlikwidowali resztki urzędów centralnych, nakazali królowi podpisanie abdykacji i opuszczenie Warszawy. Miasto skapitulowało, a ostatni rozbiór Polski sprawił, że Warszawa zniknęła z mapy Europy, stając się prowincjonalną siedzibą jednego z departamentów Prus Południowych. Liczba ludności z ponad 150 tys. podczas Powstania Kościuszkowskiego zmalała do 60 tys. Atmosferę beznadziei i marazmu przerwały dopiero wieści o sukcesach cesarza Francuzów Napoleona i klęsce Prus. Jednak utworzone w 1807 roku buforowe Księstwo Warszawskie okazało się efemerydą i upadło wraz z klęską swego protektora. Na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. utworzono autonomiczne, związane z Rosją unią realną, Królestwo Polskie ze stolicą w Warszawie.

Rozpoczyna się w Warszawie okres szybkiego rozwoju kapitalizmu i industrializacji. Pojawiają się maszyny parowe – pierwsza na Solcu. Powstaje wiele monumentalnych gmachów użyteczności publicznej. Powstaje drugi drewniany most na Wiśle łączący Żoliborz z Pragą północną. Powstają Aleje Jerozolimskie. Na miejscu odremontowanego Marywilu powstaje Teatr Wielki. Zbudowany zostaje Pałac Staszica i Belweder.

W 1816 r., dekretem Aleksandra I, powołany zostaje Uniwersytet z 5 wydziałami – teologii, prawa, medycyny, filozofii, nauki i sztuk pięknych.

Przez następne lata Warszawa miała pozostać centrum życia narodowego. Tu koncentrowała się konspiracja przeciw zaborcy, tu dojrzewały idee rewolucyjne. Patriotyczne środowiska warszawskie przygotowały kolejne powstania narodowo-wyzwoleńcze: w listopadzie 1830 r. i w styczniu 1863 r. Upadek obydwu zrywów spowodował eskalację represji. Zniesiono Sejm, wojsko polskie i konstytucję, konfiskowano dobra, więziono, zsyłano na Sybir, zamknięto Uniwersytet i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, zaprowadzono stan wojenny. Wtedy też zapadła decyzja budowy twierdzy-więzienia – Cytadeli. Realizowano ją etapami od 1832 do 1863 r. Pod budowę zajęto około 400 posesji, a z wyburzonych domów wysiedlono około 15 tysięcy osób. W Warszawie powstało także kilka cerkwi. Na placu Saskim stanął sobór bizantyjski, który stał się symbolem carskiego panowania.

Ucisk polityczno – kulturalny Warszawy nie sparaliżował jednak jej rozwoju gospodarczego. Nastąpił proces kształtowania nowoczesnej metropolii. Adam Idzikowski dokonał przebudowy pałacu Saskiego, ozdabiając go od frontu klasyczną kolumnadą. Powstał pierwszy wielki hotel warszawski, nazwany Europejskim. Zamożni ludzie wznosili pałacyki wzdłuż Alej Ujazdowskich. Zaczyna działać nowo utworzona instytucja, Komitet do Ułożenia Planu Regulacyjnego m. Warszawy, złożona z wybitnych architektów, czuwająca nad zewnętrznym wyglądem i wewnętrznym rozplanowaniem domów. W latach 1861-1864 został zbudowany według projektu Stanisława Kierbedzia pierwszy stały, jeden z najnowocześniejszych w ówczesnej Europie, łączący dwa brzegi Wisły, most żelazny na kamiennych podporach. Na filarach tego mostu, zniszczonego przez Niemców w 1944 r., spoczywa obecnie konstrukcja mostu Śląsko-Dąbrowskiego. Przystąpiono do odbudowy i rozbudowy Pragi, dotkliwie zniszczonej w Powstaniu Kościuszkowskim, w czasach napoleońskich i w okresie Powstania Listopadowego. Aby przełamać niechęć do odbudowy tych przedmieść i zatrzymać odpływ mieszkańców, stosowano zachęty w formie przyznawania odszkodowań za spalone mienie, zwolnienia z płacenia podatków, udzielano specjalnych pożyczek. W latach 1853 – 1855 powstał nowy wodociąg warszawski obsługujący część śródmieścia. Od 1856 r. zaczęto na szerszą skalę stosować oświetlenie gazowe, w miejsce wcześniej stosowanych lamp olejowych.

Rozwój przemysłu i reforma uwłaszczeniowa były głównymi czynnikami miastotwórczymi. Tradycyjny plebs Warszawy przekształcił się w klasę robotniczą. Liczba ludności Warszawy w 1882 r. wzrosła do ponad 380 tys. Warszawa nie mogła jednak poszerzać swojego terytorium, gdyż otaczający ją podwójny pierścień fortów obronnych wraz z Cytadelą zakreślał nieprzekraczalne granice miasta. Doprowadziło to do tego, że Warszawa należała do najbardziej przeludnionych miast Europy w drugiej połowie XIX w. W 1881 r. dzięki energii prezydenta Sokratesa Starynkiewicza przystąpiono do budowy nowoczesnych wodociągów i kanalizacji według projektu Williama Lindleya. Od 1885 r. zaczęto instalować ogrzewanie wodne mieszkań i innych pomieszczeń. Powstała sieć wąskotorowych kolejek dojazdowych, łączących miasto ze strefą podmiejską.

Ale jednocześnie był to okres silnej rusyfikacji. Zlikwidowano wiele szkół, a w pozostałych usunięto całkowicie język polski. Patriotyczne kręgi inteligencji przeciwstawiały się temu, organizując tajne nauczanie, prowadzone na wszystkich poziomach. Jednym z wykładowców (często wybitnych uczonych, literatów i studentów) był, wtedy student weterynarii, Stefan Żeromski, prowadzący tajne komplety wśród robotników i rzemieślników. Spis z 1882 r. wykazał, że Warszawa była miastem analfabetów. Wykształcenie elementarne posiadało 46,1%, średnie 6,5% a wyższe tylko 1,9%. Daje się jednak zauważyć renesans w kulturze. W 1900 r. istniejące już od 1860 r. Warszawskie Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych otrzymało własny gmach. Wydarzeniami były występy gościnne światowej już wtedy gwiazdy Heleny Modrzejewskiej, która przedstawiała swoje pełne ognia i siły interpretacje, a także ośmielała się deklamować publicznie zakazane przez cenzurę wiersze. Entuzjastyczne przyjęcie i owacje publiczności na tyle przestraszyły władze, że jej powrót do Warszawy stał się niemożliwy. Warszawa popowstaniowa, mimo wielostronnej działalności władz zaborczych zmierzających do przekształcenia jej w prowincjonalny ośrodek gubernialny, nie przestała pełnić funkcji stolicy narodu.

Krwawa niedziela w Petersburgu w 1905 r. odbiła się szerokim echem w Warszawie. Zaowocowało to falą strajków, a w efekcie rewolucją 1905 – 1907 r., która wywołała w Warszawie przede wszystkim wielki ferment myślowy, bunt przeciwko moralnej obłudzie i bezideowości konserwatywnej części społeczeństwa oraz ostry autokrytycyzm i afirmację ruchu rewolucyjnego.

Wybuch I wojny światowej zaktywizował społeczeństwo warszawskie. Już 1 sierpnia został powołany do życia Komitet Obywatelski, który w miarę zbliżania się wojsk niemieckich do stolicy przejmował coraz więcej agend magistratu. 1 sierpnia 1915 roku Rosjanie, po stu latach obecności, opuścili Warszawę, paląc za sobą mosty i niszcząc obiekty o znaczeniu strategicznym. 21 listopada tegoż roku Komitet Obywatelski powołał Zarząd Warszawy, który podjął historyczną decyzję nadającą Warszawie rangę miasta stołecznego. Od sierpnia 1915 r. do listopada 1918 r. Warszawa była okupowana przez wojska niemieckie.

Po potajemnym opuszczeniu Warszawy przez gubernatora Hansa Beselera, nad ranem 10 listopada 1918 r. w Warszawie pojawił się komendant legionów polskich Józef Piłsudski. Stało się to wezwaniem do rozbrojenia Niemców.

Rzeczywistość pierwszych lat niepodległego państwa nie była jednak na miarę oczekiwań. Zniszczenia wojenne, hiperinflacja, zubożenie szerokich warstw ludności były gorzkim doświadczeniem.

Wśród nadziei, rozczarowań, walk politycznych i protestów społecznych na ulicach Warszawy rozgrywały się wydarzenia o znaczeniu ogólnokrajowym, a nawet europejskim. W sierpniu 1920 r. miasto przeżyło grozę zmagań z najazdem sowieckim. Punktem zwrotnym w wojnie była bitwa o Radzymin, w której kontrofensywa Piłsudskiego zadecydowała o zwycięstwie.

W dwa lata później Warszawa żegnała pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, który zginął od kuli zamachowca. W maju 1926 r. stolica spłynęła krwią ofiar bratobójczych walk między oddziałami lojalnymi wobec ówczesnego prezydenta Stanisława Wojciechowskiego a zwolennikami przejmującego władzę marszałka Józefa Piłsudskiego. Bilans dwudniowych walk to 379 zabitych i 920 rannych.

W 1934 r. obóz rządowy zawiesił działalność samorządu miejskiego i powołał na stanowisko prezydenta komisarycznego Stefana Starzyńskiego, który pełnił tę funkcję do 27 października 1939 r., to jest do momentu aresztowania go przez gestapo. Stefan Starzyński dał się szybko poznać jako dobry gospodarz. Udało mu się opanować chaos w finansach miejskich, a zaoszczędzone środki przeznaczyć na inwestycje miejskie. Realizację dalekosiężnych planów prezydenta przerwał najazd wojsk hitlerowskich na Polskę 1 września 1939r.

12Budowa Stadionu Narodowego w Warszawie.

Nowy obiekt posadowiony jest na wałach ziemnych wyburzonego Stadionu Dziesięciolecia, na których znajdują się schody prowadzące na promenadę areny. Wiedząc, iż Stadion Dziesięciolecia był budowany z gruzów lewobrzeżnej Warszawy, a także znajdował się w starorzeczu Wisły, architekci niemiecko-polskiego konsorcjum JSK Architekci Sp. z o.o. zlecili zbadanie podłoża za pomocą próbnego palowania. Ich obawy o to, że teren może być nie wystarczająco wytrzymały, a w wałach ziemnych mogą znajdować się niewypały czy ludzkie zwłoki, nie sprawdziły się.

3Syrenka warszawska nad Wisłą.

Nie wiadomo, skąd syrena wzięła się w herbie Warszawy, w każdym razie była w nim już w 1390. Wtedy jednak syrena ta miała zupełnie inny kształt niż dzisiaj. Herb Starej Warszawy z 1390 przedstawiał zwierzę z ptasimi łapami i smoczym tułowiem pokrytym łuskami. Na pieczęci z 1459 miała już cechy kobiece, tułów ptaka, ludzkie ręce, ogon ryby i ptasie nogi zakończone pazurami. Jednak pierwsze przedstawienie syreny (półkobiety-półryby) pochodzi dopiero z 1622. Przypuszcza się, że przyjęcie takiego herbu było nawiązaniem do średniowiecznej mody, która zalecała przyjmowanie za symbole nowo powstałych miast stworzeń mitycznych. Przedstawienie herbu warszawskiego zostało prawdopodobnie bezpośrednio zaczerpnięte z pochodzącego z II wieku dzieła kompilatorskiego Physiologus.

„Dawno dawno temu przypłynęły z Atlantyku na Bałtyk dwie siostry – syreny; piękne kobiety z rybimi ogonami, zamieszkujące w głębinach mórz. Jedna z nich upodobała sobie skały w cieśninach duńskich i do tej pory możemy ją zobaczyć siedzącą na skale u wejścia do portu w Kopenhadze. Druga dopłynęła aż do wielkiego nadmorskiego portu Gdańsk, a potem Wisłą popłynęła w górę jej biegu. Według legendy u podnóża dzisiejszego Starego Miasta, mniej więcej w miejscu gdzie obecnie znajduje się jej pomnik, wyszła z wody na piaszczysty brzeg, aby odpocząć, a że miejsce się jej spodobało, postanowiła tu zostać. Rychło rybacy zauważyli, że ktoś podczas ich połowu wzburza fale Wisły, plącze sieci i wypuszcza ryby z więcierzy. Ponieważ jednak syrena oczarowywała ich swym pięknym śpiewem, nic jej nie zrobili. Pewnego razu bogaty kupiec zobaczył syrenę i usłyszał jej piękny śpiew. Szybko przeliczył, ile zarobi, jeżeli uwięzi syrenę i będzie ją pokazywać na jarmarkach. Podstępem ujął syrenę i uwięził ją w drewnianej szopie, bez dostępu do wody. Skargi syreny usłyszał młody parobek, syn rybaka i z pomocą przyjaciół w nocy uwolnił ją. Syrena z wdzięczności za to, że mieszkańcy stanęli w jej obronie obiecała im, że w razie potrzeby oni też mogą liczyć na jej pomoc. Z tego właśnie powodu Warszawska Syrena jest uzbrojona – ma miecz i tarczę dla obrony tego miasta.”

W kwietniu 1939 postawiono nad Wisłą pomnik wykonany ze spiżu. Do rzeźby Ludwice Nitschowej pozowała Krystyna Krahelska.

4Ogród na dachu Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie.

Biblioteka utworzona przy Uniwersytecie Warszawskim w 1817 roku. Ogród na dachu Biblioteki, zaprojektowany przez architekt krajobrazu Irenę Bajerską, został otwarty 12 czerwca 2002 r. Jest jednym z największych ogrodów dachowych w Europie. Rozciąga się na powierzchni ponad 1 hektara, roślinność zajmuje w nim 5111 m2.

5Wieża kościoła Matki Bożej Łaskawej w Warszawie widziana z ulicy Wybrzeże Gdańskie.

Kościół Matki Bożej Łaskawej (Patronki Warszawy) – kościół usytuowany w Warszawie na Starym Mieście przy ulicy Świętojańskiej 10, dawniej Grodzkiej, w dzielnicy Warszawa Śródmieście. Kościół został zbudowany w latach 1609-1626 według projektu nieznanego architekta, który swym kunsztem udowodnił swój niezwykły profesjonalizm i fachowość. Prawdopodobnie autorem tego mistrzowskiego projektu był Jan Frankiewicz – budowniczy i twórca kościoła św. Kazimierza w Wilnie.

6

Warszawa nocą. 

Warszawa nocą może być naprawdę piękna.

7Getto warszawskie.

Wybucha II wojna światowa. Z 6 na 7 września 1939 r. Warszawę opuścił Naczelny Wódz, przystąpiono do ewakuacji: sprzętu i amunicji z centralnych magazynów Warszawy i okolic oraz personelu obydwu głównych szpitali wojskowych, a także Dowództwa Okręgu Korpusu. Osłabiło to bardzo i tak niewielki potencjał obronny Warszawy. Przeciwko chaosowi ewakuacyjnemu wystąpił Stefan Starzyński i nie mając formalnych uprawnień, przejął pełnię władzy cywilnej, a dla zabezpieczenia porządku publicznego powołał Straż Obywatelską. 9 września nastąpił atak 4. niemieckiej dywizji pancernej na Warszawę. Bohaterska obrona Warszawy trwała do honorowej kapitulacji 27 września. Rozpoczęła się pięcioletnia okupacja stolicy. Terror, który był metodą rządzenia w okupowanym mieście, spotkał się ze zdecydowanym oporem ze strony warszawiaków. Jego intensywność i różnorodność form, jak masowe akcje zbrojne, mały i duży sabotaż, tajna działalność oświatowo-kulturalna, ratowanie zabytków, uczyniły Warszawę stolicą Podziemnego Państwa Polskiego. Tu koncentrowały się centralne ośrodki dyspozycji politycznej i wojskowej rozmaitych opcji: Delegatura Rządu na Kraj, Polityczny Komitet Porozumiewawczy i Komenda Główna Armii Krajowej z jednej strony, promoskiewska Krajowa Rada Narodowa z drugiej. Polskie podziemie organizowało też pomoc dla warszawskich Żydów, którzy w końcu 1940 r. zostali zamknięci w getcie.

Pierwsze mury wokół „dzielnicy żydowskiej” w Warszawie zaczęto wznosić już 1 kwietnia 1940. Oficjalnie getto zostało utworzone przez niemieckie władze okupacyjne dopiero 2 października 1940. W tym dniu gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer podpisał zarządzenie wraz z załącznikiem wymieniającym ulice graniczne dzielnicy żydowskiej. Getto zostało zamknięte 16 listopada 1940 roku. Od 1940 nadzór nad gettem sprawował jego główny organizator SA-Standartenführer Waldemar Schön. W maju 1941 na stanowisku komisarza do spraw dzielnicy żydowskiej zastąpił go Heinz Auerswald. Podstawą prawną było „Rozporządzenie o dzielnicy żydowskiej w Warschau z dnia 19 kwietnia 1941 roku”  wydane przez gubernatora Generalnego Gubernatorstwa Hansa Franka na podstawie paragrafu 5 ust.1 dekretu Führera i Kanclerza Rzeszy Niemieckiej z dnia 12 października 1939 roku. Warszawa w 1941 roku oplakatowana została dwujęzycznymi ostrzeżeniami przed ewentualnym zarażeniem się od wędrujących Żydów tyfusem plamistym. Obwieszczenia tej treści sygnowane były podpisem gubernatora dystryktu warszawskiego – Ludwiga Fischera. Na ulicach Warszawy pojawiły się również tablice informujące o zakazach wkraczania na tereny zamieszkiwane przez ludność żydowską z powodu zagrożenia infekcją. Przewodniczącym Rady Żydowskiej (Judenratu) w getcie warszawskim był Adam Czerniaków, a po jego samobójstwie 23 lipca 1942 – Marek Lichtenbaum.

Getto powstało na wydzielonym, odgrodzonym murem od reszty miasta terenie o powierzchni ok. 3 km², który już przed wojną był w większości zamieszkany przez ludność żydowską, tzw. dzielnica północna. Granice getta w pierwszym okresie przebiegały ulicami: Wielką (obecnie w tym miejscu znajduje się Pałac Kultury i Nauki), Bagno, pl. Grzybowski, Rynkową, Zimną, Elektoralną, pl. Bankowy, Tłomackie (obecnie odcinek al. „Solidarności”), Przejazd, Ogród Krasińskich, Freta, Sapieżyńską, Konwiktorską, Stawki, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą. Z getta wyłączono m.in. Sądy Grodzkie na Lesznie, obszar tzw. enklawy ewangelickiej ze Szpitalem Ewangelickim oraz magazyny browaru Haberbusch i Schiele przy ulicy Ceglanej. Granice getta podlegały później wielokrotnym korektom, przy czym powierzchnia terenów wyłączonych była znacznie większa niż terenów włączonych do getta. W listopadzie 1940 na jego granicach funkcjonowały 22 bramy. W kwietniu 1941 ich liczba wynosiła już tylko 14, co było wynikiem realizowanej przez Niemców polityki izolowania dzielnicy żydowskiej. Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 obszaru pomiędzy ulicami Wronią i Żelazną dzielnica żydowska podzieliła się na tzw. duże getto – część północna, i małe getto – część południowa. Jedynym ich połączeniem stał się wąski przesmyk skrzyżowania Żelaznej z Chłodną. W styczniu 1942 duże i małe getto połączył tutaj drewniany wiadukt nad ulicą Chłodną zbudowany równolegle do Żelaznej. Wysoka na dwa piętra konstrukcja, do której z każdej strony prowadziły pięćdziesięciostopniowe schody, była największą z czterech pieszych przepraw mostowych, jakie powstały na terenie getta. Żydzi nazwali to przejście „Mostem Westchnień”. Ruch kołowy pomiędzy dużym a małym gettem odbywał się wąskim pasem wschodniej jezdni ulicy Żelaznej. Komunikację na skrzyżowaniu z Chłodną regulowały dwie, otwierane przemiennie, bramy. Miejsce to, ze względu na wielki ruch i ciasnotę wąskiego przesmyku nazywano „Dardanelami” lub (ze względu na bestialstwo wart niemieckich i SS-manów z narożnej Nordwache) „Scyllą i Charybdą”.

W styczniu 1941 roku w getcie znajdowało się ok. 400 tys. Żydów. Maksymalną liczbę ludności – ok. 460 tys. – getto osiągnęło w marcu 1941. W getcie panowały bardzo ciężkie warunki życia oraz terror. Gęstość zaludnienia sięgała 146 tys. osób na 1 km²; na jedną izbę mieszkalną przypadało 8-10 osób. Przydział żywności na osobę wynosił około 180 kalorii dziennie. W okresie od listopada 1940 do lipca 1942 z głodu i chorób zmarło ok. 100 tys. mieszkańców getta.

Pierwszą wielką akcję likwidacyjną getta rozpoczęto 22 lipca 1942. Do 21 września 1942 do obozu zagłady w Treblince wywieziono i zamordowano około 300 tys. (ok. 80%) mieszkańców getta. Miejscem koncentracji Żydów był Umschlagplatz – plac przeładunkowy, służący pierwotnie do przeładowywania towarów przywożonych ze strony „aryjskiej”, tutaj przebiegała również granica celna getta, znajdujący się przy dzisiejszej ulicy Stawki u zbiegu z Dziką. Obecnie w tym miejscu znajduje się Pomnik Umschlagplatz. Po zakończeniu wielkiej akcji likwidacyjnej teren dotychczasowego getta na południe od Leszna za wyjątkiem szopu ( tak nazywano w getcie warszawskim manufaktury należące do niemieckich przedsiębiorców i produkujące na potrzeby armii. Zaczęły powstawać od stycznia 1941 roku, gdy spółka Deutsche Firmgemeinschaft Warschau G.m.b.H., do której należały m.in firmy Toebbensa i Schulza, uzyskała koncesję na produkcję dla wojska. Większość szopów powstała jednak w drugiej połowie tego roku. Na ten cel przejmowano zakłady żydowskie. W szopach wytwarzano różnorodne produkty: od mundurów wojskowych po broń. Siłę roboczą tych przedsiębiorstw stanowili Żydzi – mieszkańcy getta; dostawali za pracę minimalne wynagrodzenie. W początkowym okresie wielkiej akcji wysiedleńczej latem 1942 roku, zatrudnienie w szopie chroniło przed wywózką do obozu zagłady. Po wielkiej akcji, na terenie getta warszawskiego pozostały tylko kompleksy szopów, a ich pracownicy byli jedynymi pozostającymi legalnie w getcie Żydami.) Waltera C. Toebbensa przy ulicy Prostej został włączony do „aryjskiej” części Warszawy. Na północ od ul. Leszno przeplatały się ze sobą tzw. tereny dzikie (gdzie nikt nie mógł mieszkać i poruszać się) oraz porozrzucane tereny getta szczątkowego – oddzielone od siebie kwartały budynków, w których mogli zamieszkać pozostali jeszcze w Warszawie Żydzi (było ich około 50-65 tysięcy), pracujący w tzw. szopach, czyli zakładach produkujących na rzecz Niemiec (szop Hallmanna, szop Hoffmana, szop Oschmann-Leszczyński, szop Roehricha, szop szczotkarzy, szop Fritza Schultza, szop Karla Georga Schultza, szop Schillinga, szop Toebbensa, garbarnia Weiglego).

Do kolejnej akcji wysiedleńczej doszło w dniach 18-22 stycznia 1943 na rozkaz Heinricha Himmlera, który w dniu 9 stycznia 1943 dokonał osobistej inspekcji terenów getta. Wywieziono wtedy do Treblinki około 6 tysięcy Żydów.

Styczniowa akcja wywózki Żydów doprowadziła do pierwszego oporu. Bojowcy Mordechaja Anielewicza zaatakowali zbrojnie Niemców prowadzących kolumnę Żydów na Umschlagplatz. Do tego pierwszego starcia doszło na rogu ul. Niskiej i Zamenhofa.

O 6.00 rano 19 kwietnia 1943 oddziały niemieckie dowodzone przez szefa warszawskiej SS i policji płk. Ferdynanda von Sammern-Frankenegga wkroczyły na teren getta z dwóch kierunków: Nalewkami i od skrzyżowania ul. Gęsiej z Zamenhofa. Celem akcji było dokonanie ostatecznej likwidacji getta. Wybuchło powstanie. Żydzi stawili niespodziewanie silny opór, zmuszając niemieckie oddziały do wycofania się. Tego samego dnia dowództwo sił niemieckich objął gen. SS Jürgen Stroop. Grossaktion zakończyła się 16 maja o godzinie 20:15. Dla efektu propagandowego postanowiono zakończyć walki wysadzeniem w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłomackie, dokonał tego osobiście Jürgen Stroop.

Po upadku powstania nastąpiła ostateczna eksterminacja mieszkańców getta i jego zniszczenie, nadzorowane przez generała Stroopa. Na terenie „pustyni kamienno-ceglanej”, w którą Niemcy zmienili dzielnicę, przeprowadzane były masowe egzekucje mieszkańców Warszawy, polskich więźniów politycznych oraz Żydów schwytanych po „aryjskiej stronie”. Ponadto od lata 1943 w okolicach ulicy Gęsiej zaczął funkcjonować niemiecki obóz koncentracyjny – tzw. Konzentrationslager Warschau.

8Cmentarz żydowski w Warszawie ,Wola.

W 1806 zarząd warszawskiej gminy żydowskiej wystąpił do rządu z prośbą o zgodę na urządzenie za rogatkami wolskimi cmentarza dla ludności żydowskiej. Zgoda została wydana w tym samym roku, po czym natychmiast przystąpiono do urządzania cmentarza. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które administrowało nekropolią, a w swoich decyzjach było niezależne i w pełni autonomiczne. Do celów pochówkowych cmentarz został otworzony pod koniec tego samego roku.

Kiedy po zakończeniu I wojny światowej cmentarz został zupełnie zapełniony, wykorzystano system nasypów polegający na usunięciu nagrobków w kwaterze dziecięcej i usypaniu minimum 1 metra nowej warstwy ziemi na miejscach pochówku mających powyżej 50 lat. Było to konieczne z powodu ciasnoty i braku możliwości powiększenia terenu cmentarza. Jak dotąd dokonano 14 takich nasypów.

W okresie międzywojennym cały cmentarz ogrodzono wysokim ceglanym murem. W 1936 dokonano ostatniego nasypu. W 1939 rozpoczęto budowę Mauzoleum Żydów Bojowników o Niepodległość Polski.

Podczas II wojny światowej cmentarz był częściowo zdewastowany, dochodziło na nim do zbiorowych egzekucji i masowych pochówków zamordowanych osób w getcie warszawskim oraz poległych powstańców getta warszawskiego, partyzantów żydowskich i żydowskich powstańców z powstania warszawskiego. 15 maja 1943 po likwidacji getta warszawskiego hitlerowcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znajdujące się na cmentarzu, w tym dom przedpogrzebowy z synagogą. Ocalała jedynie studzienka.

W 1944 teren cmentarza był polem zaciętych walk powstańców z batalionów Zośka i Parasol.

Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim w Warszawie są niezwykle bogato zdobione. Ornamenty odnajdowane na nagrobkach mówią wiele o zmarłymi spoczywającymi pod nimi.

Motywy najczęściej pojawiające się na macewach:

    • dłonie kapłana – ułożone w geście symbolicznego błogosławieństwa, najczęściej na grobach osób pełniących posługę w świątyni, uważanych za potomków arcykapłana Aarona, osoby pochowane w grobach z takimi nagrobkami najczęściej noszą nazwisko Cohen.
    • lew – oznacza osobę o imieniu Jehuda Arie lub Lejb (odpowiednio w hebrajskim i jidysz – lew), albo też kogoś niezwykle silnego lub odważnego.
    • złamany kwiat lub drzewo – symbol niespodziewanej i gwałtownej śmierci.
    • dłoń trzymająca nóż – symbol mohela, dokonującego rytualnego obrzezania.
    • dłoń lejąca wodę z dzbana – na grobach osób z rodu Lewiego, obmywających dłonie kapłana przed nabożeństwem.
    • księga – pochowany był uczonym w piśmie, rabinem.
    • jeleń – symbol pokolenia Naftalego.
    • gwiazda Dawida – symbol przynależności religijnej lub narodowej zmarłego.
    • świecznik – występuje przede wszystkim na nagrobkach kobiet. Jest aluzją do zapalania i błogosławieństwa przez żydowskie kobiety świateł szabatu.
    • baran – symbol miesiąca nisan.

9Cmentarz Powązkowski w Warszawie – Stare Powązki – zabytkowa nekropolia Warszawy.

Cmentarz został założony 4 listopada 1790, na działce podarowanej przez rodzinę Szymanowskich. Poświęcono go 20 maja 1792 i początkowo zajmował powierzchnię około 2-2,5 hektara. Cmentarz był wielokrotnie powiększany i dziś zajmuje 43 hektara, dla porównania Watykan zajmuje powierzchnię 44 hektarów.

W czasie II wojny światowej sama nekropolia nie ucierpiała zbytnio, ale pod koniec wojny spłonął kościół i zabudowania kancelarii, m.in. archiwum cmentarne. Jeszcze w czasie okupacji na terenie cmentarza działała Armia Krajowa – były tu składy broni, odbywały się wykłady wojskowe, tędy też szły transporty żywności do getta warszawskiego.

10 Cmentarz Wojskowy na Powązkach.

Został założony w 1912, służył do grzebania zmarłych żołnierzy carskiego garnizonu wojskowego. Jeszcze podczas zaborów oraz I wojny światowej miejsce spoczynku znaleźli tu żołnierze rosyjscy, niemieccy, węgierscy, chorwaccy, czescy, słowaccy oraz polscy.

W 1921 cmentarz uzyskał rangę Cmentarza Wojskowego. Spoczęli w nim uczestnicy powstań: listopadowego, styczniowego, wielkopolskiego, powstań śląskich, bohaterowie wojny polsko-bolszewickiej i walk o granice RP, następnie żołnierze polegli we wrześniu 1939 r. oraz powstańcy warszawscy.

Po II wojnie światowej władze komunistyczne przekazały cmentarz Ludowemu Wojsku Polskiemu, zmieniając jego przeznaczenie na miejski cmentarz bezwyznaniowy. Wokół tzw. Alei Zasłużonych pochowano przede wszystkim przedstawicieli nowej władzy, wojskowych najwyższych stopni i dyspozycyjnych przedstawicieli świata nauki i kultury. O tym etapie historii cmentarza świadczą napisy „towarzysz” na większości nagrobków zgrupowanych po obu stronach Alei Zasłużonych, która znajduje się na przedłużeniu alei głównej.

W 1964 doszło do połączenia Cmentarza Wojskowego z powstałym po II wojnie światowej Miejskim Cmentarzem Bezwyznaniowym, w wyniku czego obiekt zmienił nazwę na Cmentarz Komunalny – Powązki.

W 1998 Rada Miejska Warszawy przywróciła nazwę „Cmentarz Wojskowy” funkcjonującą przed 1964.

10 listopada 2010 roku na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach odsłonięto pomnik ku czci ofiar katastrofy polskiego Tu-154 w Smoleńsku, zaprojektowany przez warszawskiego artystę rzeźbiarza Marka Moderaua i znajdujący się w tzw. Kwaterze Smoleńskiej; integralną częścią pomnika są znajdujące się tam groby 28 ofiar katastrofy.

11Fort Bema.

Właściwie Fort P (Parysów) powstał w latach 1886-1890 w ramach budowy drugiego (wewnętrznego) pierścienia fortów twierdzy Warszawa. 31 stycznia 1909 roku wydano rozkaz likwidacji Twierdzy, niemniej wysadzono jedynie poternę i prochownię u styku prawego barku i czoła. Nazwa Parysów pochodzi od wsi Parysów położonej na północ od fortu (do 1939 r. przy granicy Warszawy) – współcześnie jest to okolica ulicy Gen. Maczka, przedłużenia ul. Powązkowskiej. W 1921 Fort Parysów otrzymał nazwę Fort Bema i w latach 1924-1939 mieściła się tu wytwórnia amunicji nr 1.

W okresie II wojny światowej były tu niemieckie magazyny wojskowe. Także po wojnie Wojsko Polskie zajęło fort. W latach 80. XX wieku fort przekazano Wojskowemu Klubowi Sportowemu Legia Warszawa.

12Na ulicy Nowy Świat w Warszawie.

Jedna z najbardziej znanych warszawskich ulic, część historycznego Traktu Królewskiego.

Dawne przedmieście, a zarazem jurydyka Nowy Świat powstało około roku 1640 w związku z nowym osadnictwem w dawnej jurydyce Szpitalnej św. Ducha. Nazwa Nowy Świat do połowy XVIII wieku dotyczyła zarówno ulicy, jak i jurydyki. Sama ulica wymieniana jest już w 1643, a nazwa pochodzi od faktu, że była to pierwsza świecka, nie kościelna, jurydyka w rejonie Starej Warszawy.

Po zniszczeniach II wojny światowej ulica otwarta została dla ruchu 1 października 1949. Na przełomie lat 1995 i 1996 wykonany został remont ulicy z okazji 400-rocznicy stołeczności Warszawy wg projektu dr. Krzysztofa Domaradzkiego, który trwał 133 dni i kosztował 3,4 mln złotych.

Ulica zaczyna się przy placu Trzech Krzyży, przecina Aleje Jerozolimskie i ul. Świętokrzyską, po czym przechodzi w ul. Krakowskie Przedmieście u wlotu ul. Oboźnej kończy się przy pomniku Mikołaja Kopernika.

13Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Grób-pomnik na placu marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie.

Pomysł oddania hołdu poległym w walkach nieznanym żołnierzom narodził się bezpośrednio po I wojnie światowej we Francji. Pierwszy na świecie Grób Nieznanego Żołnierza powstał w Paryżu w 1920. Upamiętnia on 1 500 tysięcy żołnierzy poległych w latach 1914–1918. Równolegle z Francją utworzono miejsca hołdu bezimiennym żołnierzom w Wielkiej Brytanii.

W Polsce pierwsze inicjatywy stworzenia miejsca upamiętniającego poległych pojawiły się w 1921. Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie powstał jednak ostatecznie w 1925 pod kolumnadą Pałacu Saskiego. 2 listopada tego roku do grobu złożono zwłoki bezimiennego żołnierza, sprowadzone podczas specjalnej ceremonii z Cmentarza Obrońców Lwowa.

Pod koniec II wojny światowej grób uległ poważnemu uszkodzeniu w wyniku wysadzenia w powietrze. Wkrótce został odbudowany i ponownie odsłonięty w 1946. Obecnie stanowi trójarkadowy fragment ocalałej kolumnady Pałacu Saskiego. W latach 1990–1991 wystrój grobu częściowo zmieniono.

14Krakowskie Przedmieście w Warszawie oraz Zamek Królewski.

Ulica jest reprezentacyjną arterią miasta, znajdowały się tu najlepsze sklepy, spacerowali tędy najznakomitsi ludzie. W 1907 roku uruchomiono oświetlenie elektryczne i tramwaj elektryczny. W okresie okupacji hitlerowskiej trakt przyjął nazwę Krakauer Strasse.

Przy ul. Krakowskie Przedmieście 46/48, od 1994 mieści się oficjalna siedziba Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Pałac Prezydencki jest największym pałacem w Warszawie, pierwotnie był to barokowy pałac w stylu rezydencji genueńskich, z pierwszym w Warszawie ogrodem typu włoskiego, schodzącym aż do Wisły, płynącej w tamtych czasach u podnóża skarpy.

Barokowo-klasycystyczny zamek królewski, pierwotnie był rezydencją książąt mazowieckich, a od XVI wieku siedziba władz I Rzeczypospolitej: króla i Sejmu (Izby Poselskiej i Senatu). W XIX wieku, po upadku powstania listopadowego, przeznaczony na potrzeby administracji rosyjskiej. W okresie I wojny światowej rezydencja niemieckiego generalnego gubernatora. Od 1920 do 1922 siedziba Naczelnika Państwa; 1926-1939 rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Spalony i ograbiony przez Niemców w 1939, niemal doszczętnie zniszczony w 1944. Po 1971 odbudowany i zrekonstruowany. Obecnie stanowi pomnik historii i kultury narodowej, pełni funkcje muzealne i reprezentacyjne. Wpisany jest do Państwowego Rejestru Muzeów.

W swojej długiej historii Zamek Królewski był wielokrotnie grabiony i dewastowany przez wojska szwedzkie, brandenburskie, niemieckie i rosyjskie.

15Rynek Starego Miasta w Warszawie.

Ukształtował się na przełomie XIII i XIV wieku przy lokacji miasta. Do XVIII wieku najważniejszy plac miasta, na którym koncentrowało się życie Warszawy. Stanowił tło ważnych wydarzeń historycznych, wystąpień politycznych, manifestów i publicznych egzekucji, zgodnie ze swoją nazwą służył również celom handlowym. Od XV wieku na środku placu znajdował się murowany ratusz otoczony kramami. Po północnej stronie stał pręgierz i klatka, widoczna na akwareli Zygmunta Vogla przedstawiającej Ratusz Staromiejski oraz kuna, w której eksponowano złoczyńców ku uciesze i przestrodze mieszkańców.

W 1855, kiedy w Warszawie uruchomiono pierwszy wodociąg miejski, pośrodku rynku ulokowano wodotrysk z pomnikiem Syrenki dłuta Konstantego Hegla. Wykuty na posąu napis mówi: „Syrenka warszawska strażniczka żywej wody bijącej w sercu miasta”.

Podczas powstania warszawskiego kamienice przy rynku zostały w większości zrównane z ziemią. W latach 1949-1953 zostały pieczołowicie zrekonstruowano. Obecnie rynek jest zamknięty dla ruchu kołowego i stanowi miejsce niedzielnych spacerów i wycieczek, a także okolicznościowych imprez i koncertów. Kamienice przy rynku przeznaczono na placówki muzealne, kulturalne, sklepy, stylowe kawiarnie i restauracje.

16Barbakan w Warszawie, Pomnik Małego Powstańca – upamiętnia najmłodszych uczestników powstania warszawskiego.

Barbakan wzniesiony około 1548 w pasie warszawskich murów obronnych na przejściu ze Starego do Nowego Miasta. Już w chwili jego wybudowania barbakan był anachroniczny ( przestarzały, nie spełniający założonych wymagań ) i nie spełniał ważniejszych funkcji obronnych, głównie wskutek rozwoju artylerii. Tylko raz w swej historii uczestniczył w obronie Warszawy – podczas potopu szwedzkiego, kiedy to wojska króla Jana Kazimierza odbijały go 30 czerwca 1656 z rąk szwedzkich.W XVIII w. barbakan częściowo rozebrano, a w XIX wieku jego pozostałości włączono w obręb nowo wybudowanych w jego miejscu kamienic.Podczas oblężenia Warszawy w 1939 oraz powstania warszawskiego cała zabudowa Starówki uległa zniszczeniu. Po wojnie, z braku środków, Biuro Odbudowy Stolicy postanowiło nie odbudowywać kamienic okalających dawne mury miejskie. W zamian postanowiono odsłonić ich pozostałości i odbudować barbakan. Rekonstrukcji dokonano w latach 1952–1954 pod kierownictwem Wacława Podlewskiego na podstawie XVII-wiecznych rycin.Obecnie w Barbakanie znajduje się stała wystawa Muzeum Historycznego miasta stłecznego Warszawy poświęcona Staremu Miastu oraz murom obronnym Starej Warszawy.

17Pomnik Powstania Warszawskiego, Warszawska Nike, Plac Trzech Krzyży.

Wybudowany w 1989 r. monumentalny pomnik ku czci bohaterów powstania warszawskiego… wystąpienia zbrojnego w dniach od 1 sierpnia 1944 roku do 3 października 1944,  przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji „Burza”, połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Powstanie warszawskie było jednym z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Polski, którego konsekwencje były niezwykle dalekosiężne i są odczuwalne do dnia dzisiejszego. Z tego powodu do dziś budzi ono gorące emocje i jest przedmiotem ożywionej debaty – poświęconej jego interpretacji i ocenie.

Pomnik Bohaterów Warszawy czyli Warszawska Nike – pomnik przedstawia boginię zwycięstwa Nike jako symbol walczącej Warszawy.

Plac w Warszawie, w Śródmieściu, w ciągu Traktu Królewskiego, u wylotu Nowego Światu, ul. Książęcej, Bolesława Prusa, Wiejskiej, Alej Ujazdowskich, ul. Mokotowskiej, Hożej, Brackiej i Żurawiej; dawny plac rozdrożny na trakcie ze Starej Warszawy do Solca, Ujazdowa, Rakowca i Grzybowa to Plac Trzech Krzyży.

W latach 1724–1731 z polecenia króla Augusta II, wytyczona została tzw. Droga Kalwaryjska, zaczynająca się od dwóch złotych krzyży, wzniesionych na miejscu obecnego placu, wiodąca do Grobu Chrystusa niedaleko Zamku Ujazdowskiego. Trakt ten stał się zaczątkiem dzisiejszych Alej Ujazdowskich. Na pamiątkę zakończenia brukowania warszawskich ulic w 1752 marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński wzniósł na placu posąg świętego Jana Nepomucena, trzymającego w rękach krzyż(trzeci) . W XVIII wieku plac ten nazywano Rozdrożem Złotych Krzyży.

18Aleja Jana Christiana Szucha 25 w Warszawie.

W budynku przy al. Szucha 25 mieściła się siedziba hitlerowskiej policji bezpieczeństwa ( Sicherheitspolizei, Sipo) i służby bezpieczeństwa ( Sicherheitsdienst, SD) na Warszawę oraz dystrykt warszawski, a w jego podziemiach znajdowało się więzienie śledcze Gestapo, dziś mieści się tu Mauzoleum Walki i Męczeństwa 1939-1945.

W czasie okupacji aleja Szucha znalazła się w centrum tzw. dzielnicy policyjnej, posiadającej status Nur für Deutsche, a jej nazwę zmieniono na Strasse der Polizei  – ulica Policyjna.

Na przesłuchania w alei Szucha przywożono więźniów z Pawiaka, najczęściej dwa razy dziennie, innych więzień dystryktu warszawskiego oraz osoby dopiero co aresztowane. Aby wymusić zeznania osadzonych poddawano przesłuchiwaniom z zastosowaniem wymyślnych tortur – bicia (pałką, pejczem, gumą), kopania, szczucia psami, przypalania papierosami lub żelaznym prętem (szczególnie twarzy, pięt i jamy brzusznej), miażdżenia genitaliów, wieszania, łamania kości, wybijania zębów, uszkadzania gałek ocznych, duszenia uszkodzoną maską przeciwgazową, drażnienia prądem elektrycznym, wlewania wody do nosa przy zakneblowanych ustach czy wyrywania paznokci. W celu psychicznego złamania więźniów i skłonienia ich do zeznań torturowano na ich oczach ich najbliższych.

Krzyki katowanych więźniów zagłuszano nastawionym na maksymalną głośność odbiornikiem radiowym. Poddanym brutalnemu śledztwu mógł być każdy, nie chroniły przed nim ani wiek, płeć, ani stan zdrowia. Katowano nawet kobiety w zaawansowanej ciąży. O skali zadawanych cierpień świadczą m.in. licznie zachowane na ścianach cel napisy. Większość z nich została wydrapana w murze paznokciami, tylko nieliczne zostały napisane ołówkiem lub okruchem węgla. Dla dziesiątków więźniów przesłuchania na Szucha zakończyły się trwałym kalectwem, wielu zadręczono na śmierć. Metody prowadzenia śledztwa przez warszawskie Gestapo często prowadziły do samobójstw zatrzymanych.

Podczas powstania warszawskiego w siedzibie Sipo przy al. Szucha 25 i w jej okolicach Niemcy dokonywali masowych egzekucji Polaków, których zwłoki następnie palono w okolicznych budynkach. Był to również punkt rozdzielczy dla wypędzanej z zajętych przez Niemców południowych dzielnic Warszawy ludności cywilnej. Ludzi kierowano do obozów koncentracyjnych – poprzez obóz przejściowy w Pruszkowie, lub na roboty przymusowe do Niemiec. Wielu cywilów wykorzystano jako żywe osłony dla hitlerowców atakujących powstańcze barykady.

Nie zachowały się dokumenty pozwalające dokładnie ustalić liczbę ofiar tego miejsca. Rozmiar popełnionej zbrodni, według powojennych ustaleń Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie z czerwca 1946, obrazuje ilość prochów ludzkich odnalezionych w piwnicach budynków przy al. Szucha, które ważyły około 5,5 tony.

Gmach przy al. Szucha 25 nie został zniszczony w ostatnich miesiącach wojny.

Byli więźniowie i mieszkańcy Warszawy zaczęli traktować to miejsce jak cmentarz – paląc znicze i składając kwiaty. Podjęli również inicjatywę utworzenia w podziemiach budynku mauzoleum – miejsca pamięci narodowej.

Mauzoleum Walki i Męczeństwa zostało otwarte 18 kwietnia 1952.

19Łazienki Królewskie w Warszawie.

Zespół pałacowo-parkowy w Warszawie z licznymi zabytkami klasycystycznymi, założony w XVIII wieku z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Obok głównego wejścia, nad sadzawką, stoi najbardziej znany na świeciepomnik Fryderyka Chopina.

20Pawiak.

Od 1863 roku było więzieniem politycznym z oddziałami męskim i kobiecym. W latach zaborów więzieni tu byli członkowie Rządu Narodowego, powstańcy 1863 roku, tysiące działaczy partii robotniczych, narodowych i ludowych. W czasie rewolucji 1905-1907 Pawiak był, obok Cytadeli Warszawskiej, głównym więzieniem politycznym dla jej uczestników.

Podczas II wojny światowej Polaków osadzano w Pawiaku już 2 października 1939. Pawiak stał się więzieniem śledczym Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego a szczególnie jej Wydziału IV Tajnej Policji Państwowej – gestapo, największym więzieniem politycznym na terenie okupowanej Polski.

Szacuje się, że na około 100 tysięcy więźniów, którzy przeszli przez Pawiak w latach 1939-1944 – 37 tysięcy zginęło w egzekucjach, zostało zamordowanych w czasie przesłuchań w siedzibie Sicherheitspolizei na Szucha lub w celach albo zmarło w szpitalu więziennym. Egzekucje więźniów politycznych z Warszawy Niemcy przeprowadzali zazwyczaj w tajemnicy, w okolicach niedostępnych dla osób postronnych. Miejscami kaźni stały się m.in.: ogrody sejmowe przy ul. Wiejskiej; Las Kabacki; Szwedzkie Góry na terenie Bemowa; Las Sękociński koło Magdalenki; Lasy Chojnowskie koło Stefanowa; Laski, Wydmy Łuże i Wólka Węglowa na obrzeżach Kampinosu; a przede wszystkim – osławione Palmiry.

Nie jest znana liczba więźniów osadzonych w Pawiaku i Serbii – oddział więzienia kobiecego – w latach 1939-1944. Szczególnie dużo było ich zwłaszcza po zamknięciu getta w listopadzie 1940 r., a także w czasie pierwszej akcji likwidacyjnej w lipcu-sierpniu 1942 roku. Około 60 tysięcy więźniów wywieziono do obozów koncentracyjnych, najwięcej do Auschwitz-Birkenau a także do Ravensbrück, Gross-Rosen, Majdanka, Stutthof, Sachsenhausen, obozu pracy w Treblince i do Buchenwaldu. Więźniowie Pawiaka po wcześniejszym pobycie w tych obozach osadzani byli także m.in. w Mauthausen-Gusen, Dachau, Flossenbürgu i Bergen-Belsen.

Wobec zbliżającego się frontu w lipcu 1944 Niemcy rozpoczęli likwidację więzienia. 30 lipca 1944 wysłano ostatni transport ewakuacyjny 1400 więźniów mężczyzn do KL Gross-Rosen i 400 kobiet do KL Ravensbrück. Tylko niewielu więźniom udało się ujść z życiem.

Zbiorowych egzekucji pozostałych więźniów Niemcy dokonywali jeszcze 13 i 18 sierpnia 1944 w czasie Powstania Warszawskiego.

Wojenną zawieruchę przetrwał prawy słup bramy i wiąz szypułkowy, który rósł tuż obok niej po wewnętrznej stronie muru więziennego. Do drzewa tego rodziny pomordowanych przez Niemców więźniów mocowały tabliczki z ich nazwiskami. Wiąz jednak usechł w 2004 roku, dlatego pracownicy Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych wycięli go, zdjęli z niego formę i wykonali odlew brązowy, ustawiony na tym samym miejscu w 2005 roku.

Obecnie na terenie Pawiaka znajduje się Muzeum Więzienia „Pawiak”.

21Pomnik Bohaterów Getta – pomnik w Warszawie poświęcony mieszkańcom getta warszawskiego, wzniesiony na miejscu pierwszego starcia bojowników żydowskich z hitlerowcami w czasie powstania w getcie w 1943.

Pomnik ofiar Rzezi Woli – pomnik upamiętniający masakrę ludności warszawskiej dzielnicy Wola, dokonaną przez Niemców w pierwszych dniach powstania warszawskiego. Była to masowa eksterminacja mieszkańców warszawskiej dzielnicy Wola, dokonana przez oddziały SS i policji niemieckiej w pierwszych dniach powstania warszawskiego. Ofiarą masakry, której punkt szczytowy przypadł w dniach 5–7 sierpnia 1944, padło od 38 tysięcy do 65 tysięcy polskich mężczyzn, kobiet i dzieci. Rzeź Woli stanowiła bezpośrednią realizację rozkazu Adolfa Hitlera, nakazującego zburzenie Warszawy i wymordowanie wszystkich jej mieszkańców.

Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie – pomnik przedstawia ładunek krzyży na kolejowej platformie, która ustawiona jest na torach, a na każdym podkładzie widnieje nazwa miejscowości znanej z kaźni narodu polskiego w ZSRR. Został wybudowany ku czci Polaków poległych i pomordowanych na Wschodzie, a w szczególności wywiezionych do łagrów na Syberii oraz ofiar zbrodni katyńskiej.

22Muzeum Powstania Warszawskiego.

Muzeum mieści się w dawnej Elektrowni Tramwajów Miejskich w Warszawie na Woli. Zostało otwarte w przeddzień 60. rocznicy wybuchu powstania, 31 lipca 2004. Jest wyrazem hołdu warszawiaków wobec tych, którzy walczyli i ginęli za wolną Polskę i jej stolicę.

23Powstanie warszawskie zostało rozpoczęte zbrojnym wystąpieniem oddziałów Armii Krajowej 1 sierpnia 1944 o godz. 17.00, tzw. Godzina „W” na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. Tadeusza Komorowskiego-Bora. Powstanie było konfrontacją militarną podziemia z siłami okupanta niemieckiego, było również rozpaczliwą, ostatnią i najpoważniejszą próbą obrony wizji II Rzeczpospolitej. Warszawiacy spontanicznie angażowali się w walkę. Szybko uruchomiono prasę powstańczą, radio „Błyskawicę”, pocztę harcerską. Powstała Kobieca Służba Pomocy Żołnierzom. Mimo mizernego uzbrojenia i aprowizacji, powstańcy i cywilni mieszkańcy Warszawy odznaczyli się niebywałą wolą walki i bohaterstwem. Po podpisaniu aktu kapitulacyjnego 2 października Niemcy w akcie zemsty zrównali miasto z ziemią, a ludność, która nie mogła uciec, została masowo wywieziona do obozów. Szacuje się, że powstanie kosztowało życie 16 tysięcy powstańców i około 150 tysięcy ludności cywilnej.24Cytadela Warszawska.

Twierdza w Warszawie. Po upadku powstania listopadowego twierdza była punktem kontrolno-pacyfikacyjnym na całą Warszawę, będącą ośrodkiem polskiego ruchu niepodległościowego. Pełniła także rolę więzienia śledczego oraz miejsca straceń polskich działaczy narodowych i rewolucjonistów.

Cytadela Warszawska zbudowana została na rozkaz cesarza Mikołaja I w Warszawie, po upadku powstania listopadowego, całkowity koszt budowy wyniósł 11 milionów rubli, czyli 8,5 tony czystego złota albo – 128 milionów euro.

Obecnie cytadela wciąż pozostaje w posiadaniu WP, aczkolwiek na jej terenie działa również Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, udostępniające swe zbiory zwiedzającym. Obecnie w Cytadeli mieści się Dowództwo Wojsk Lądowych i 3 batalion zabezpieczenia Dowództwa Wojsk Lądowych, w skład którego wchodzi Kompania Reprezentacyjna Wojsk Lądowych.

Serdecznie dziękuję, Ewie i Jackowi, za poświęcenie czasu i możliwość poznania miasta Warszawy, dotknięcie Jej historii, wczucie się w Jej klimat.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s